Wystawa „Sváry zření 1890–1918”, podtytuł: „Fasety nowoczesności na przełomie XIX i XX wieku”, koncentruje się na wielowarstwowym i różnorodnym rozwoju czeskiej sztuki nowoczesnej przełomu XIX i XX wieku, który charakteryzował się niezwykłym twórczym fermentem. W stosunkowo krótkim okresie równocześnie działało kilka pokoleń, które musiały szybko zmierzyć się z napływającymi zagranicznymi wpływami, jednocześnie wyraźnie się wobec nich odróżniając i poszukując własnej tożsamości. W „kotle” pełnym wyjątkowej energii szybko następowały po sobie główne tendencje, których defilada na scenie europejskiej sztuki rozłożyła się na wiele dziesięcioleci: impresjonizm i symbolizm, dekadencja i ekspresjonizm, kubizm i civilizm.

W Czechach bohaterami tych specyficznie przyjmowanych nurtów byli artyści tzw. pokolenia lat dziewięćdziesiątych, którzy założyli Związek Artystów Plastycznych Mánes (Antonín Slavíček, Otakar Lebeda, Jan Preisler, František Bílek) lub byli związani z kręgiem „Moderní revue” (np. Karel Hlaváček), następnie na początku XX wieku przedstawiciele grupy Osma i przyszłej Grupy Artystów Plastycznych (Emil Filla, Bohumil Kubišta, Otto Gutfreund, Václav Špála, Josef Čapek) oraz zrzeszenia artystycznego Sursum, które programowo nawiązywało do poprzedniego pokolenia (np. Josef Váchal, Jan Zrzavý). Wystawa kończy się przypomnieniem grupy „Tvrdošíjní”, która jako jedyna podjęła krótko przed końcem I wojny światowej dokonania sztuki nowoczesnej wprowadzonej przez pokolenie przedwojenne.

Przez długi czas niesłusznie do grona tych znaczących twórców nie zaliczano czesko-niemieckich artystów, którzy wnosili do lokalnego środowiska osobisty koloryt, byli członkami awangardowych ugrupowań, takich jak Osma, lub wybitnymi indywidualnościami (np. Eugen von Kahler, Wenzel Hablik, August Brömse, Jan Autengruber). Na wystawie zaprezentowani zostaną również czescy artyści, którzy mieszkali długo lub krótko w Paryżu, na przykład założyciel malarstwa abstrakcyjnego František Kupka, oraz Alois Bílek, który spotkał się z Kupką w Paryżu i jako jeden z pierwszych artystów podjął jego idee w serii akwarel.

Wystawa „Sváry zření”, której tytuł odzwierciedla wewnętrzne sprzeczności i konflikty wynikające na przełomie wieku z napięć nie tylko w sferze artystycznej, ale także kulturowej i społecznej, przedstawi prace ponad czterdziestu autorów. Własne dzieło artystyczne i jego prezentacja zostaną podkreślone kosztem koncepcji historii sztuki i dydaktyki szkolnej. Jedenaście działów zaprezentuje osobowości artystyczne niezależnie od ich przynależności pokoleniowej czy grupowej. Wystawa chce poprzez tę strukturę wskazać na ukryte powiązania, które często umykały refleksjom epoki, lecz z perspektywy prawie stu lat stają się coraz bardziej oczywiste. Wielu z reprezentowanych artystów stało się filarami czeskiej sztuki nowoczesnej. Są oni reprezentowani rozbudowanymi zestawami dzieł, czasami zawierającymi ponad piętnaście przykładów (np. Antonín Slavíček, Emil Filla, Otto Gutfreund, Bohumil Kubišta).

Punkty kulminacyjne wystawy: widzowie z Ostrawy będą mogli poznać jedne z najważniejszych dzieł czeskiego malarstwa nowoczesnego. Zobaczą panoramiczny obraz Antonína Slavíčka „Widok od Ládví” (1908), jedno z najważniejszych dzieł osobistej wersji impresjonizmu Slavíčka. Poznają przygotowawcze studia i ostateczny obraz „Píseczarze nad Sekwaną” (1907) Františka Kupki, w którym artysta mierzył się z fowizmem. Obraz przez długi czas znajdował się w posiadaniu prezydenta Edvarda Beneša. Zaprezentowane zostanie rozmiarowe dzieło „Kąpiący się mężczyźni” (1911) Bohumila Kubišty, jedno z najpiękniejszych obrazów figuratywnych czeskiego malarstwa nowoczesnego. Równocześnie widz będzie mógł docenić sugestywną atmosferę nocnej sceny „Księżyc z konwaliami” (1912) Jana Zrzavého. Odwiedzający wystawę będzie także miał okazję zapoznać się z osobliwym sposobem radzenia sobie z kubizmem w dziełach Emila Filly powstałych podczas przymusowej emigracji holenderskiej, kulminujących w „Martwej naturze z mapą” (1914) oraz szczególnie w „Martwej naturze ze złotymi rybkami” (1916), która została sprzedana za jedną z najwyższych kwot na czeskich aukcjach. Oczy widza zatrzymają się na dwóch szczytowych obrazach z motywem kąpieli Václava Špály z lat 1918–1919.

W ramach wystawy „Sváry zření” czeska sztuka lat 1890–1918 zostanie przedstawiona jako pluralistyczny, różnorodny, dynamicznie przenikający się i krzyżujący organizm, cenny ze względu na bogactwo wewnętrznych poglądów, które położyły dotąd nieprzekroczone podstawy nie tylko czeskiej sztuki całego kolejnego XX wieku, ale sądząc po nadal utrzymującym się zainteresowaniu tym okresem – także dzisiejszej kultury. Bez spuścizny artystów, których wystawa hojnie zaprezentuje, niemożliwe byłoby wyobrażenie sobie teraźniejszości.

Przetłumaczone przy pomocy chatu GPT.

Kuratorzy wystawy:  Karel Srp, Marie Rakušanová, Petr Wittlich, Vojtěch Lahoda
Graphic design: Robert V. Novák