Wystawa „Promienny kryształ / Bohumil Kubišta i sztuka czeska / 1905–2013” podzielona jest na dwie główne części: pierwsza prezentuje twórczość Bohumila Kubišty, druga ukazuje jego wpływ na sztukę czeską od początku lat 20. XX wieku aż po czasy współczesne. Bohumil Kubišta był najwybitniejszym przedstawicielem pokolenia, z którym wiąże się powstanie czeskiego malarstwa nowoczesnego. Był członkiem grupy Osma, przez krótki czas współpracował z grupą Die Brücke i regularnie brał udział w wystawach berlińskiej grupy Die Neue Secession. Jego los artystyczny i życiowy był wyjątkowy, co stało się inspiracją zarówno dla opracowań biograficznych i historyczno-artystycznych, jak i beletrystycznych. Kubišta stał się przykładem jednostki wyjątkowej, niezachwianie dążącej do realizacji własnych wyobrażeń, nawet kosztem porażek społecznych i finansowych. Choć krótko studiował na kilku uczelniach w Pradze i Florencji, był w gruncie rzeczy samoukiem, który wypracował własną drogę do malarstwa.
Wystawa ukazuje Kubištę jako osobowość kompletną, śledzi jego wewnętrzny rozwój – od wczesnych prac powstałych jeszcze przed pobytem we Florencji (1906–1907), przez dwie wystawy grupy Osma (1907, 1908), następnie dwa ważne pobyty w Paryżu (1909, 1910), aż po pierwsze sukcesy międzynarodowe, kiedy w latach 1911–1913 uczestniczył w licznych zagranicznych wystawach zbiorowych. Przypomina także jego ostatnie prace stworzone podczas pobytu w Puli. Kubišta przerastał swoje pokolenie – inteligencją i talentem artystycznym przewyższał rówieśników. Potrafił szybko przyswajać różne nurty i przekształcać je we własny styl. Choć konfrontował się z ekspresjonizmem, kubizmem i futuryzmem, trudno jednoznacznie przypisać go do któregoś z tych kierunków. Był jednym z pierwszych krytyków Pabla Picassa i sztuki nowoczesnej jako takiej. W latach 1912–1913 zaczął rozwijać własne pojęcie – penetrismu, które obejmowało nie tylko sztuki plastyczne, ale także postawę życiową. Od 1910 roku coraz bardziej dystansował się od środowiska praskiego; jedynym, z kim utrzymywał bliższy kontakt po roku 1911, był Jan Zrzavý, któremu ufał.
Przemiany w postrzeganiu własnej osoby przez Kubištę można prześledzić w jego autoportretach z lat 1905–1910, w których dochodzi do wyostrzonej stylizacji – przykładem może być obraz Palacz fajki (1910), w którym dostrzec można echa Picassa. Autoportrety tworzone w krótkich odstępach czasu wyrażają gwałtowny rozwój artystyczny i energię Kubišty. Radykalne zmiany stylu nie oznaczały utraty wewnętrznej spójności. Nie wahał się zaostrzyć własnego podejścia malarskiego, by osiągnąć zamierzony efekt, i zarazem gotów był natychmiast je porzucić i pójść w przeciwnym kierunku. Jego myślenie o malarstwie kształtowały prawa kompozycji, wspierające ukrytą konstrukcję jego dzieł.
Na wystawie pokazane są wszystkie kluczowe wielofiguralne obrazy Kubišty, takie jak Kawiarnia (1910), Wskrzeszenie Łazarza (1911–1912), Sąd Parysa (1911), Kąpiący się mężczyźni (1912) i Kąpiące się kobiety / Wiosna (1912) – dzieła uznawane za szczyt jego twórczości. Są to złożone, wewnętrznie spójne obrazy, z których Kawiarnia i Kąpiące się kobiety od dawna uchodzą za najwybitniejsze osiągnięcia artysty.
Kubišta głęboko interesował się literaturą – czytał prozę psychologiczną, znał rosyjski realizm i francuską powieść o tematyce społecznej. Do jego ulubionych autorów należał Fiodor Dostojewski. Po roku 1911 poświęcił się tematom odnoszącym się do „drugiej strony rzeczywistości”, czego przykładem są obrazy Kobieta z epilepsją (1911) i Hipnotyzer (1911). Po roku 1913, kiedy zaciągnął się do artylerii nabrzeżnej w Puli, miał coraz mniej czasu na malowanie. W Istrii powstała jedyna jego rzeźba – głowa-idol, przemyślana pod względem proporcji według złotego podziału – esencja jego wysiłków artystycznych. Pod koniec wojny na prośbę S. K. Neumanna zaczął tworzyć grafiki dla pisma Červen, co zapowiadało zmianę kierunku artystycznego na bardziej uproszczony wyraz, który wywarł duży wpływ na wczesny Devětsil.
Wystawa przypomina także okazjonalne pejzaże Kubišty, malowane głównie podczas pobytu w Puli, zestawione z obrazami jego największych przeciwników – Aloisa Kalvody i Josefa Ullmanna. Obaj odegrali istotną rolę w tzw. aferze Boronaliego, kiedy Kubišta został publicznie pobity smyczą dla psa w korytarzu kawiarni Union.
Do pierwszego poważnego uznania twórczości Kubišty doszło na jego pośmiertnej wystawie w 1920 roku, zorganizowanej dzięki dużemu zaangażowaniu Jana Zrzavého. Tam jego dorobek doceniło wielu młodych twórców, którzy po I wojnie światowej zaczęli kształtować oblicze czeskiej sztuki – niektórzy z nich stali się członkami Devětsilu, Nowej Grupy, inni pozostali niezależnymi solistami. Kubišta wywarł na to pokolenie silne wrażenie swoimi zasadami artystycznymi i moralną niezłomnością. Został nazwany Janem Chrzcicielem czeskiego malarstwa nowoczesnego – jego głównym i jedynym założycielem. Na wystawie można zobaczyć wpływ Kubišty na Karla Teigego, Adolfa Hoffmeistera, Aloisa Wachsmana, Františka Muzikę, Jindřicha Štyrskiego, Ladislava Süssego, Josefa Šímu, Bedřicha Piskača, Antonína Pelca, Františka Foltýna i Zdeňka Rykra. To pokolenie przyczyniło się do zachowania spuścizny Kubišty, choć wzbogaciło ją o inne inspiracje – jak Rousseau czy Zrzavý. Kubišta nie miał bezpośrednich naśladowców, ale miał wielu admiratorów. Młodzi malarze przejęli od niego zwłaszcza uduchowienie form, otoczonych światłem. Jego wpływ rozciągał się na całe międzywojenne dziesięciolecie. Punktem kulminacyjnym były wystawy w Mladej Boleslavi (1928) i na poddaszu Awenid w Pradze (1929), upamiętniające dziesiątą rocznicę jego śmierci. Wystawę w Boleslavi przygotował Pravoslav Kotík, którego syn Jan Kotík później wspominał, jak wielkie wrażenie zrobiła na nim twórczość Kubišty. Dzieje spuścizny Kubišty zostały poddane debacie w ankiecie zorganizowanej przez Otakara Štorcha-Mariena w czasopiśmie Musaion, dotyczącej odrzucenia jego dzieł przez praską Galerię Sztuki Nowoczesnej – wypowiedziały się w niej najważniejsze osobistości życia kulturalnego różnych generacji.
Pamięć o Kubišcie pielęgnował zwłaszcza František Kubišta, który podczas wieloletniego pobytu w Brnie zorganizował kilka jego wystaw indywidualnych i wydał pierwszą monografię artysty (1940) – do dziś ważne źródło wiedzy. Po 1945 roku jego spuściznę analizował Karl Teige, który wraz z Františkiem Kubištą opracował zbiór jego esejów Założenia stylu i w 1949 roku opublikował osobne studium – jedną z najbardziej inspirujących prac XX wieku. Po 1948 roku zaplanowana retrospektywa Kubišty w praskim Mánesie została odwołana. W drugiej połowie lat 50. jego dzieła zaczęło odkrywać młode pokolenie artystów, które – choć nie mogło wystawiać publicznie – znów podkreśliło wagę jego dorobku moralnego i artystycznego. Kubišta stał się imperatywem etycznym. Podczas gdy Devětsil inspirował się raczej dojrzałą twórczością z lat 1910–1912, nowe pokolenie po II wojnie światowej zwróciło uwagę na bardziej ekspresyjne obrazy z lat 1907–1910, malowane często grubą warstwą farby, bez użycia pędzla. Podobnie jak Devětsil, nowa generacja doceniła również świetlną radiację formy, którą – jak Kubišta – pozostawiała nienaruszoną. Wpływ Kubišty widoczny jest we wczesnych pracach Pavla Nešlehy, Antonína Málka, Zbyška Siona czy Antonína Tomalíka z lat 1957–1959. Ulubiony motyw artysty – kościółek w Zlíchovie – pojawiał się także w grafikach i rysunkach Karla Malicha z lat 50. O spuściznę twórców czeskiego modernizmu zaczęli się wtedy interesować także młodzi historycy sztuki, tacy jak Miroslav Lamač i Jiří Padrta, którzy…

Karel Srp

Przetłumaczone przy pomocy chatu GPT.

Kurator wystawy: Karel Srp
Texty: Jiří Jůza, Jan Kudrna, Helena Musilová, Zuzana Novotná, Gabriela Pelikánová, Karel Srp
Projekt graficzny::  Libor Jelínek, Dynamo design
Propagacja: Ian Derson Advertising, Kateřina Naarová, Jana Šrubařová
Programy edukacyjne:  Marcela Pelikánová, Jana Sedláková

Dziękujemy wszystkim wypożyczającym, którzy uczestniczą w wystawie:
Alšova jihočeská galerie v Hluboké nad Vltavou, Galerie Art Praha, Galerie hlavního města Prahy, Galerie Kodl , Galerie moderního umění v Hradci Králové , Galerie moderního umění v Roudnici nad Labem, Galerie Petr Novotný, Galerie Pictura, Galerie Středočeského kraje, Galerie umění Karlovy Vary , Galerie výtvarného umění v Chebu, Galerie Zdeněk Sklenář v Praze, Galerie Zlatá husa, Gema Art Group, Hunt Kastner Gallery, Krajská galerie výtvarného umění ve Zlíně, Miroslav Korecký, obchod s uměním v Praze, Museum Kampa – Nadace Jana a Medy Mládkových, Muzeum města Brna, Muzeum umění Olomouc, Muzeum východních Čech v Hradci Králové, Národní galerie v Praze, Moravská galerie v Brně, Oblastní galerie v Liberci, Oblastní galerie Vysočiny v Jihlavě, Památník národního písemnictví v Praze, Prinz Prager Gallery, Regionální muzeum v Kolíně, Richard Adam Gallery, Severočeská galerie výtvarného umění v Litoměřicích, Uměleckoprůmyslové museum v Praze, Vítkovice Machinery Group, Východočeská galerie v Pardubicích, Západočeská galerie v Plzni, Židovské muzeum v Praze oraz prywatni kolekcjonerzy.