Tytuł wystawy to swobodna parafraza obrazu Chmura Josefa Čapka, który już w 1933 roku intuicyjnie zareagował na zbliżające się niebezpieczeństwo wojny. Pierwsza warstwa wystawy przedstawia artystów i dzieła odzwierciedlające przytłaczającą atmosferę czasu przed wybuchem samego konfliktu zbrojnego. Druga część dotyczy okresu Protektoratu i różnych kierunków twórczości – od cywilnego ujęcia po poszukiwanie utraconej równowagi i nadziei poprzez powrót do tematów religijnych. Trzecią warstwę stanowią dzieła artystów, którzy osobiście doświadczyli wojennych cierpień. Tak jak przenikają się tematy, dochodzi również do mieszania się zasad formalnych – od surrealistycznych automatyzmów, przez ekspresyjne malarskie gesty, aż po klasycystyczną formę.
Leitmotivem całej wystawy są pejzaż, miasto i ludzie. Lękowe, senne wizje metamorfozy między człowiekiem a zwierzęciem uzupełnione są wizjami przemocy w formie symbolicznych aktów, gdzie zagrożona kobieta staje się personifikacją udręczonej republiki. Równie często pojawiającym się motywem jest pejzaż – przechodzący od surrealistycznie brutalnej surowości do dziwnej krainy pełnej rezygnacji, poetyckości i melancholii. Przemianie ulega również miasto – staje się miejscem pozbawionym ludzi, ponurym, opuszczonym, często widmowym. Z perspektywy człowieka mieszają się tutaj anonimowe i fikcyjne sytuacje z okrutnie realnymi okolicznościami – jak na przykład w studiach Josefa Čapka do obrazu Kwiaciarka, namalowanych w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Strach, niepokój i zdumienie z powodu utraty człowieczeństwa i humanizmu emanują z większości dzieł z lat wojennych – bez względu na temat czy autora.
Po drugiej wojnie światowej podejście do tematyki wojennej w sztuce uległo wyraźnym przemianom, głównie dzięki odzyskanej wolności twórczej. Z tej perspektywy sytuacja w byłej Czechosłowacji może się wydawać jednoznaczna. W przeszłości bezkrytycznie preferowano dzieła i twórców w zależności od stopnia ich tzw. zaangażowania ideowego, jednak dziś nie można z góry potępiać całej ówczesnej twórczości tylko dlatego, że powstała w czasie, gdy nawet sztuką kierował polityczny nakaz.
Sztuka musi być wolna. Dlatego głównym celem tej wystawy jest zaprezentowanie różnych punktów widzenia i podejść twórczych artystów odnoszących się do wojny, tak jak dokumentują je zbiory GVUO.

Renata Skřebská

Przetłumaczone przy pomocy chatu GPT.

Kuratorka wystawy: Renata Skřebská
Texty: Renata Skřebská
Projekt graficzny: Jiří Šigut – CONCEPT
Propagacja: Kateřina Mertha, Kateřina Naarová, Jana Šrubařová
Programy edukacyjne: Marcela Pelikánová, Jana Sedláková